Khi ba người dân làng ở tỉnh Tứ Xuyên của Trung Quốc viết thư cho chính quyền địa phương vào năm 2022 để hỏi tại sao chính phủ lại tịch thu đất và buộc họ rời khỏi nhà, họ nhận được một câu trả lời ngắn gọn: đó là một “bí mật quốc gia”.
Cuộc điều tra của CNN phát hiện rằng bí mật đó liên quan đến kế hoạch bí mật của Trung Quốc nhằm mở rộng mạnh mẽ tham vọng hạt nhân của mình.
Hơn ba năm sau khi việc di dời diễn ra, các hình ảnh vệ tinh cho thấy ngôi làng của họ đã bị san phẳng và thay vào đó là các tòa nhà mới được xây dựng để hỗ trợ một số cơ sở sản xuất vũ khí hạt nhân quan trọng nhất của Trung Quốc.
Việc mở rộng các địa điểm tại tỉnh Tứ Xuyên, được quan sát qua hình ảnh vệ tinh và qua việc xem xét hàng chục tài liệu của chính phủ Trung Quốc, củng cố những tuyên bố gần đây của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng Bắc Kinh đang tiến hành chiến dịch hiện đại hóa vũ khí hạt nhân lớn nhất trong nhiều thập kỷ.
Trump dự kiến sẽ thăm Bắc Kinh trong một chuyến đi mang tính bước ngoặt vào tháng tới, nơi ông được cho là sẽ cố gắng bắt đầu đối thoại về một thỏa thuận nhằm kiềm chế tham vọng hạt nhân của nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình. Đầu năm nay, thỏa thuận cắt giảm vũ khí mới nhất giữa Nga và Mỹ – được gọi là New START – đã hết hạn, và Trump muốn đạt được một thỏa thuận mới và tốt hơn với Moscow, đồng thời bao gồm cả Trung Quốc.
Tuy nhiên, những thay đổi lớn được quan sát tại các địa điểm ở Tứ Xuyên cho thấy việc phát triển vũ khí hạt nhân của quân đội Trung Quốc, được gọi là Quân Giải phóng Nhân dân (PLA), hầu như không có dấu hiệu chậm lại.
Một trong những bổ sung đáng kể nhất tại khu vực này là một mái vòm khổng lồ, có hình dạng khác thường giống viên kẹo Tic Tac, xuất hiện bên bờ sông Đồng Giang chỉ trong vòng chưa đầy năm năm. Công trình này dường như vẫn đang được lắp đặt thiết bị, cho thấy có thể nó vẫn chưa được đưa vào sử dụng.
Với diện tích 36.000 foot vuông – tương đương 13 sân tennis – mái vòm được gia cố này được bao quanh bởi một cấu trúc bê tông và thép với các thiết bị đo phóng xạ và cửa chống nổ. Mạng lưới đường ống của nó kéo dài ra khỏi cơ sở và dẫn đến một tòa nhà có ống thông gió cao. Theo nhiều chuyên gia, những đặc điểm này cùng với hệ thống xử lý không khí lớn được thiết kế để giữ các vật liệu phóng xạ cao như uranium và plutonium bên trong mái vòm.
Cơ sở này được xây dựng bên trong một căn cứ vũ khí hạt nhân từ lâu đã được CIA biết đến và được bao quanh bởi ba lớp hàng rào an ninh. Một đường hầm gần đó dẫn vào sườn núi. Để phân tích các đặc điểm riêng lẻ của địa điểm được gọi là Site 906, CNN đã tổng hợp hơn 50 hình ảnh chụp ở các giai đoạn khác nhau của quá trình xây dựng thành một mô hình 3D.
“Công trình này gần như là một phép thử Rorschach cho những cơn ác mộng tồi tệ nhất của mọi người về những gì Trung Quốc đang làm,” Jeffrey Lewis, một học giả về an ninh toàn cầu tại Middlebury College và là một trong ba chuyên gia xem xét phát hiện của CNN, cho biết.
“Bạn đang thấy sự tái cấu trúc của toàn bộ tổ hợp này,” Lewis nói thêm, đề cập đến mạng lưới các địa điểm vũ khí hạt nhân trong và xung quanh huyện Tử Đồng. “Cơ sở này là trung tâm. Nó tượng trưng cho tất cả những thay đổi này. Có vẻ như cuối cùng năng lực sản xuất sẽ lớn hơn nhiều.”
Những con đường mới được nâng cấp nối Site 906 với ít nhất ba căn cứ vũ khí hạt nhân khác nằm dọc các thung lũng hẹp quanh huyện Tử Đồng. Theo các tài liệu của chính phủ Trung Quốc mà CNN xem xét, dự án xây dựng mái vòm trong Site 906 được ký hiệu là XTJ0001.
Một cơ sở sản xuất khác là Site 931 đã mở rộng vào làng Baitu, khiến cư dân ở đó bị buộc phải di dời. Ngôi làng Dashan gần đó cũng bị phá bỏ để nhường chỗ cho việc phát triển căn cứ.
Một điểm trung chuyển đường bộ sang đường sắt kết nối mạng lưới này với phía tây đất nước cũng đã được cải tạo mạnh mẽ kể từ năm 2021 – một dấu hiệu khác cho thấy sự hồi sinh toàn diện của các cơ sở tại Tử Đồng.
Khi các vệ tinh do thám lần đầu chụp được hình ảnh mạng lưới Tử Đồng vào năm 1971, tình báo Mỹ cho rằng đây là một bước ngoặt lớn. Các tài liệu giải mật kết luận rằng những địa điểm này sẽ đưa Bắc Kinh trở thành nhà sản xuất đầu đạn hạt nhân lớn thứ ba thế giới.
Dự đoán này đã trở thành hiện thực vào khoảng năm 2020 khi kho đầu đạn của Trung Quốc vượt qua Pháp. Theo Lầu Năm Góc, Trung Quốc hiện là quốc gia sản xuất vũ khí hạt nhân nhanh nhất thế giới, dù với hơn 600 đầu đạn, họ vẫn kém xa Mỹ và Nga – mỗi nước sở hữu kho vũ khí ít nhất gấp bốn lần Trung Quốc.
Vào tháng Hai, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách kiểm soát vũ khí Thomas DiNanno cáo buộc Trung Quốc đã vi phạm lệnh cấm thử nghiệm hạt nhân bằng chất nổ. Bắc Kinh đã bác bỏ mạnh mẽ cáo buộc này.
Người phát ngôn Bộ Quốc phòng Trung Quốc Jiang Bin nói rằng những nhận xét đó “bóp méo sự thật và bôi nhọ Trung Quốc”.
“Như mọi người đều biết, Trung Quốc theo đuổi chiến lược hạt nhân phòng thủ và chính sách không sử dụng vũ khí hạt nhân trước,” Jiang nói. “Trung Quốc cam kết không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân chống lại các quốc gia không có vũ khí hạt nhân và các khu vực phi hạt nhân.”
Tuy nhiên, thiết kế khác thường của một số cơ sở, chẳng hạn mái vòm bên sông Tử Đồng, phần nào củng cố các cáo buộc rằng Trung Quốc đang cải tổ chương trình vũ khí hạt nhân của mình.
“Có thể các quy trình mới đang được thiết lập tại những địa điểm này, những loại hoạt động mới đang được thực hiện,” Renny Babiarz, Phó Chủ tịch phụ trách Phân tích và Hoạt động của AllSource Analysis, cho biết sau khi xem xét hình ảnh vệ tinh cho CNN.
“Rõ ràng là có rất nhiều thay đổi đang diễn ra trên thực địa.”
Những phát triển này có thể đã tạo ra những “điểm mù” đối với các đối thủ phương Tây. “Trước đây chúng ta có thể đưa ra những ước đoán tương đối chính xác về số lượng vũ khí hạt nhân mà Trung Quốc có thể sản xuất,” Decker Eveleth, nhà phân tích về răn đe hạt nhân tại CNA Corporation, nói.
“Việc hiện đại hóa quy mô lớn như vậy cho thấy một sự cải tổ cơ bản đối với công nghệ nền tảng của toàn bộ hệ thống.”
Một dấu hiệu khác cho thấy nỗ lực hiện đại hóa là việc cải tạo quy mô lớn tại một cụm viện nghiên cứu cách mạng lưới Tử Đồng khoảng 40 dặm về phía tây nam. Khu vực này được gọi là Science City và được coi là “bộ não” của chương trình vũ khí hạt nhân Trung Quốc.
Sự mở rộng tại các khuôn viên lớn đến mức hơn 600 tòa nhà đã bị phá bỏ vào năm 2022 để nhường chỗ cho các cơ sở mới, theo hình ảnh vệ tinh.
Science City có hơn một chục viện nghiên cứu thuộc CAEP – nhà phát triển vũ khí hạt nhân chính của Trung Quốc.
Khi được hỏi về các phát hiện của CNN, Bộ Ngoại giao Trung Quốc nói: “Chúng tôi không nắm được tình hình mà bạn đề cập.” Bộ Quốc phòng Trung Quốc không phản hồi yêu cầu bình luận.
Theo phân tích của CNN, những thay đổi toàn diện xung quanh huyện Tử Đồng bắt đầu từ năm 2021, chỉ vài tháng sau khi Tập Cận Bình công khai yêu cầu lãnh đạo quân đội “đẩy nhanh việc xây dựng năng lực răn đe chiến lược cấp cao”.
Tư thế hạt nhân của Bắc Kinh ngày càng cứng rắn. Theo Lầu Năm Góc, Trung Quốc đã phát triển hệ thống cảnh báo sớm cho phép phát hiện tên lửa đang bay tới và phóng trả trước khi nó đánh trúng mục tiêu.
Trong trường hợp PLA phát động cuộc xâm lược Đài Loan – hòn đảo tự trị mà Bắc Kinh tuyên bố chủ quyền – kho vũ khí được tăng cường của Trung Quốc có thể đóng vai trò răn đe các lực lượng phương Tây có thể hỗ trợ Đài Bắc.
Đây cũng là một trụ cột trong tầm nhìn của Tập Cận Bình về một Trung Quốc có sức mạnh ngoại giao lớn hơn.
“Giới lãnh đạo Trung Quốc dường như tin rằng việc xây dựng và thể hiện năng lực chiến lược, bao gồm cả vũ khí hạt nhân, có thể tạo tác động tâm lý đối với các nước phương Tây,” Tong Zhao, chuyên gia cao cấp tại Carnegie Endowment for International Peace, cho biết.
“Và buộc họ phải chấp nhận thực tế về một Trung Quốc đang trỗi dậy.”
Lo ngại về một cuộc chạy đua vũ trang
Có những lo ngại rằng sự gia tăng gần như không kiểm soát của kho vũ khí Trung Quốc có thể châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang mới, phức tạp hơn thời Chiến tranh Lạnh vì Bắc Kinh sẽ trở thành cường quốc hạt nhân lớn thứ ba.
Trong kịch bản đó, số lượng đầu đạn có thể không còn quan trọng, Eveleth cho rằng.
“Khi bạn vượt qua một ngưỡng nhất định về số đầu đạn thì sự khác biệt chỉ còn mang tính học thuật,” ông nói. “Điều quan trọng là năng lực và kế hoạch sử dụng chúng, hơn là con số.”
Cũng có lo ngại rằng Mỹ có thể đánh giá quá cao năng lực của Trung Quốc, từ đó làm trầm trọng thêm sự phổ biến vũ khí hạt nhân.
“Sẽ có những người ở Mỹ lập luận rằng chúng ta cần mở rộng mạnh mẽ năng lực sản xuất vũ khí hạt nhân của mình để ngang bằng với Trung Quốc,” Lewis nói. “Nhưng chúng ta sẽ không theo kịp những gì họ thực sự đang làm. Chúng ta sẽ theo kịp những gì chúng ta nghĩ họ đang làm. Chúng ta sẽ chạy theo chính cơn ác mộng của mình. Và điều đó có thể rất nguy hiểm.”
Trong khi đó, Trump có thể rơi vào thế khó tại Bắc Kinh. Hạ tầng của Trung Quốc – cùng với quyền kiểm soát ngày càng tập trung của Tập Cận Bình đối với quân đội, thể hiện qua các cuộc thanh trừng tướng lĩnh gần đây – mang lại cho họ một số lợi thế nếu xảy ra chạy đua vũ trang, và Bắc Kinh có thể không thấy lý do để nhượng bộ.
Theo các chuyên gia, cuộc chiến đang diễn ra giữa Mỹ và Israel với Iran có thể khiến Trung Quốc càng quyết tâm mở rộng chương trình vũ khí hạt nhân của mình.
“Nếu bạn là người Trung Quốc… nhìn lại những gì đang xảy ra, bạn sẽ không nghĩ rằng việc giải trừ vũ khí hay trở nên yếu hơn là hợp lý,” Lewis nói.
“Một hệ quả của những gì chính quyền Trump đang làm ở Iran sẽ không phải là khiến Trung Quốc sợ hãi hay bị răn đe, mà là khiến họ lo sợ và xây dựng thêm nhiều vũ khí hạt nhân,” ông nói thêm.
Trong trường hợp Mỹ nhượng bộ về các vấn đề chiến lược cốt lõi như Đài Loan, Tập Cận Bình có thể “đưa ra cam kết mang tính biểu tượng về việc khởi động một cuộc đối thoại an ninh chiến lược song phương rộng lớn, trong đó vấn đề hạt nhân chỉ là một phần,” Zhao nói.
“Ngay cả trong kịch bản lạc quan này, Bắc Kinh cũng khó có khả năng theo đuổi các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí nghiêm túc,” ông nói thêm. “Nhưng việc sẵn sàng khởi động một cuộc đối thoại rộng có thể đủ để làm hài lòng Trump.”
